МЭХ "Хамтдаа хамгаалъя" аяныг улс даяар эхлүүллээ
2019 оны 09 сарын 17
Х.Булгантуяа: Жендэрийн мэдрэмжтэй төсөвийн төлөвлөлт хийгдд…
2019 оны 09 сарын 17
"Илүү сайхан ирээдүйн төлөө" чуулган эхэллээ
2019 оны 09 сарын 17
Хүчирхийллийг бууруулахын тулд эмэгтэйчүүд хандлагаа өөрчлөх…
2019 оны 09 сарын 16
Б.Оюунгэрэл: Шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүд оролцсоноор …
2019 оны 09 сарын 12
Ж.Сүхжаргалмаа: Жендэрийн харилцаа бол хүний эрхийн хэрэгжил…
2019 оны 09 сарын 12
Шийдвэр гаргах түвшин дэх эмэгтэйчүүдийн оролцоо
2019 оны 09 сарын 11
Ану: Бид тэгш эрхтэй байх ёстой
2019 оны 09 сарын 11
Б.Тулга, Д.Амарбаясгалан нар панелистаар оролцоно
2019 оны 09 сарын 10
Ж.Сүхжаргалмаа: 95 жилийн түүхэнд бий болсон дархлаагаа хамг…
2019 оны 09 сарын 10
Эмэгтэйчүүдийн асуудалд Улс төрчид...
2019 оны 09 сарын 09
Аялагч, сэтгүүлч Julia Hubbel блогтоо МЭХ-ны ерөнхийлөгчийг …
2019 оны 09 сарын 09
МЭХ-ны 95 жилийн ойд...
2019 оны 09 сарын 09
МЭХ-ны Баян-Өлгий аймаг дахь салбар зөвлөл 
2019 оны 09 сарын 06
Mongolian Women’s Federation
2019 оны 09 сарын 06
НҮБ-ын Анна-Карин Жатфорс зочин илтгэгчээр оролцож, үг хэлнэ
2019 оны 09 сарын 05
БНСУ-ын Инсоок Гвон өөрийн орны сайн туршлагаас хуваалцана
2019 оны 09 сарын 05
Олон Улсын Улаан Загалмайн Др.Гвендолин Пэн хүндэт зочноор о…
2019 оны 09 сарын 03
Шведийн сайд Пер Андерс Сунессон туршлагаасаа хуваалцаж, илт…
2019 оны 09 сарын 03
Якутын эмэгтэйчүүдийн авто аяллын баг МЭХ-нд зочиллоо
2019 оны 08 сарын 27
Гэр бүл бол улсын үндэс 
2019 оны 08 сарын 27
БНСУ-ын виз мэдүүлэхэд 5 сая төгрөгийн барьцаа байршуулдгийг…
2019 оны 08 сарын 26
М.Уранцэцэг ДАШТ-ээс хүрэл медаль хүртлээ
2019 оны 08 сарын 26
Хичээлийн шинэ жилийн нээлт улс даяар 9-р сарын 1-ний Ням га…
2019 оны 08 сарын 23
The HU хамтлагийн "Их Эзэн Чингис хаан" дууны клип гарчээ
2019 оны 08 сарын 23
Монгол улсын Аварга малчин Л.Сүрэн: Илгээлтийн ЭЗЭН
2019 оны 08 сарын 23
ШАН ТАТАГЧ
2019 оны 08 сарын 23
Амралтын өдрүүдэд автомашины дугаарыг тэгш, сондгойгоор хязг…
2019 оны 08 сарын 23
Илүү сайхан ирээдүйн төлөө
2019 оны 08 сарын 22
Өнгөрсөн онд 2945 хос гэрлэлтээ цуцлуулжээ
2019 оны 08 сарын 21
Монголын эмэгтэйчүүдийн холбооны Ерөнхий зөвлөлийн ээлжит ху…
2019 оны 08 сарын 21
Монголын эмэгтэйчүүдийн холбоо "Уран бүсгүйчүүдийн нэгдэл" с…
2019 оны 08 сарын 21
Дэлхийн эмэгтэйчүүдийн дээд чуулганд МЭХ 12 дахь жилдээ орол…
2019 оны 08 сарын 21
Гэр бүлийн бүрэн бүтэн байдал улсын ирээдүйг тодорхойлох хам…
2019 оны 08 сарын 21
МЭХ УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт хүүхдийг хүчирхийлэхийн эсрэ…
2019 оны 08 сарын 21
МЭХ-ны төлөөлөл ШШГЕГ-ын Сургалт хүмүүжлийн тусгай байгуулла…
2019 оны 08 сарын 21
Монголын эмэгтэйчүүдийн холбоо, ХЧДМЗ-тай хамтран ажиллана
2019 оны 08 сарын 21
Гишүүн байгууллагууд
2019 оны 08 сарын 21
Алсрах тусам тодордог хол өндрийн оргил
2019 оны 08 сарын 21
Эмэгтэйчүүдийн дипломат клуб
2019 оны 08 сарын 21
Эмэгтэйчүүдийн холбооны Ерөнхийлөгч Элчин сайдуудтай уулзлаа
2019 оны 08 сарын 21
АНУ-ын ЭСЯ-д уулзалт зохион байгууллаа
2019 оны 08 сарын 21
КУБЫН ЭМЭГТЭЙЧҮҮДИЙН ХОЛБОО
2019 оны 08 сарын 21
Ш.Ганзоригийн гэр бүл: БИД ДЭЛХИЙН ХҮНИЙГ ХҮМҮҮЖҮҮЛНЭ
2019 оны 08 сарын 21
Ч.БАТЧУЛУУН: 93 жилийн түүхтэй сэтгүүлийн 30 гаруй жилтэй …
2019 оны 08 сарын 21
Хүн амины хэргээр шийтгүүлсэн эмэгтэйчүүдийн талаас илүү хув…
2019 оны 08 сарын 21
Б.ОЮУНГЭРЭЛ: СОЁН ГЭГЭЭРЛИЙГ ЭРЭЛХИЙЛЖ МОНГОЛ ДАРХЛААГ БИЙ Б…
2019 оны 08 сарын 21
МЭХ ХУУЛИЙН БОДЛОГЫН ЗӨВЛӨЛТЭЙ БОЛЛОО
2019 оны 08 сарын 21
ТА СОЛОНГОС УЛСАД ХУУЛЬ БУСААР ОРШИН СУУСАН Ч ЭРХ ЗҮЙН ТУСЛА…
2019 оны 08 сарын 21
МЭХ-ны Солонгос дахь төлөөлөгчийн газар БНСУ-ын эмэгтэйчүүди…
2019 оны 08 сарын 21
МОНГОЛЫН ЭМЭГТЭЙЧҮҮДИЙН ХОЛБОО ДЭЛХИЙН ГЭР БҮЛИЙН ӨДРИЙГ “АР…
2019 оны 08 сарын 20
МЭХ-ны Хүндэт ерөнхийлөгч Д.Мөнхөө Ерөнхий сайдын зөвлөх бол…
2019 оны 08 сарын 20
МЭХ-ны зуны сургалт хоёр дахь өдрөө үргэлжилж байна
2019 оны 08 сарын 20
Энэ жилээс “Дэлхийн гэр бүлийн өдөр”-ийг улс даяар үр дүнтэй…
2019 оны 08 сарын 20
МЭХ ХУУЛИЙН БОДЛОГЫН ЗӨВЛӨЛТЭЙ БОЛЛОО
2019 оны 08 сарын 21
ARIUNAA SURI брэндийг үүсгэн байгуулагч С.Ариунаа: Энэ том г…
2019 оны 08 сарын 21
Дэлхийн эмэгтэйчүүдийн дээд чуулганд МЭХ 12 дахь жилдээ орол…
2019 оны 08 сарын 21
ХАТТАЙ ТӨМӨР ЗОРЖ, ХАЛУУН МЕТАЛЛТАЙ ХАРЬЦДАГ БҮСГҮЙ
2019 оны 08 сарын 20
Монголын эмэгтэйчүүдийн холбоо "Уран бүсгүйчүүдийн нэгдэл" с…
2019 оны 08 сарын 21
Б.ОЮУНГЭРЭЛ: СОЁН ГЭГЭЭРЛИЙГ ЭРЭЛХИЙЛЖ МОНГОЛ ДАРХЛААГ БИЙ Б…
2019 оны 08 сарын 21
Эмэгтэйчүүдийн холбооны Ерөнхийлөгч Элчин сайдуудтай уулзлаа
2019 оны 08 сарын 21
Гэр бүлийн бүрэн бүтэн байдал улсын ирээдүйг тодорхойлох хам…
2019 оны 08 сарын 21
“АЛУНГОО-2018 ЦОМ”-ЫН ЭЗЭД ГАДААДАД АЯЛЛАА
2019 оны 08 сарын 20
Зочин Д.Цэгмид: ЭРХИНИЙ ТООГООР НАСАЛСАН ЭЭЖ МИНЬ ЭМ УУХЫГЧ …
2019 оны 07 сарын 01
МЭХ сургалтын төвийн анхны төгсөгчдөө сертификатаа гардуулла…
2019 оны 06 сарын 18
Монголын эмэгтэйчүүдийн холбоо
2019 оны 08 сарын 21
Монголын эмэгтэйчүүд Дэлхийн эмэгтэйчүүдийн дээд чуулганыг з…
2019 оны 06 сарын 28
БНСУ-ын виз мэдүүлэхэд 5 сая төгрөгийн барьцаа байршуулдгийг…
2019 оны 08 сарын 26
Монголын эмэгтэйчүүдийн холбооны Ерөнхий зөвлөлийн ээлжит ху…
2019 оны 08 сарын 21
Далайд гарцгүй эмэгтэйчүүдийн чуулган Монголд болно
2019 оны 08 сарын 21
ШАН ТАТАГЧ
2019 оны 08 сарын 23
МЭХ УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт хүүхдийг хүчирхийлэхийн эсрэ…
2019 оны 08 сарын 21
МЭХ ОРОН НУТГИЙН САЛБАР ЗӨВЛӨЛӨӨ ЧАДАВХЖУУЛАХААР АЖИЛЛАЖ БАЙ…
2019 оны 08 сарын 21
МЭХ "Хамтдаа хамгаалъя" аяныг улс даяар эхлүүллээ
2019 оны 09 сарын 17
Б.Оюунгэрэл: Багш та хүүхэд бүхэнд замч нь, хүн бүрт хөтөч н…
2019 оны 08 сарын 21
Ч.БАТЧУЛУУН: 93 жилийн түүхтэй сэтгүүлийн 30 гаруй жилтэй …
2019 оны 08 сарын 21
МЭХ-ны Ерөнхийлөгч “Олон улсын бизнес эрхлэгч эмэгтэйчүүд”-и…
2019 оны 08 сарын 20
Эрүүлжүүлэгдэж буй эмэгтэйчүүдийн нас залуу, давтамж нэмэгдэ…
2019 оны 08 сарын 21
Олон Улсын Улаан Загалмайн Др.Гвендолин Пэн хүндэт зочноор о…
2019 оны 09 сарын 03
АНУ-ын ЭСЯ-д уулзалт зохион байгууллаа
2019 оны 08 сарын 21
Алсрах тусам тодордог хол өндрийн оргил
2019 оны 08 сарын 21
Х.Мөнхтогоо: Хүн өөрөө л хөдөлмөрлөж чадвал сайхан амьдрах б…
2019 оны 06 сарын 28
ГЭГЭЭН АЛСЫН ТЭМҮҮЛЭЛ
2019 оны 08 сарын 20
Хүн амины хэргээр шийтгүүлсэн эмэгтэйчүүдийн талаас илүү хув…
2019 оны 08 сарын 21
МЭХ-ны Төв аймаг дахь салбар зөвлөл хуралдлаа
2019 оны 08 сарын 20
МЭХ-ны Солонгос дахь төлөөлөгчийн газар БНСУ-ын эмэгтэйчүүди…
2019 оны 08 сарын 21
Шведийн сайд Пер Андерс Сунессон туршлагаасаа хуваалцаж, илт…
2019 оны 09 сарын 03
ТА СОЛОНГОС УЛСАД ХУУЛЬ БУСААР ОРШИН СУУСАН Ч ЭРХ ЗҮЙН ТУСЛА…
2019 оны 08 сарын 21
МЭХ-ны төлөөлөл ШШГЕГ-ын Сургалт хүмүүжлийн тусгай байгуулла…
2019 оны 08 сарын 21
Голдман" шагналын эзнээр Монгол эмэгтэй шалгарчээ
2019 оны 08 сарын 21
Монголын эмэгтэйчүүдийн холбоо, ХЧДМЗ-тай хамтран ажиллана
2019 оны 08 сарын 21
Эмэгтэйчүүдийн дипломат клуб
2019 оны 08 сарын 21
НҮБ-ын Анна-Карин Жатфорс зочин илтгэгчээр оролцож, үг хэлнэ
2019 оны 09 сарын 05
Н.Наранцэцэг: ТЭМЭЭ БОЛ Хүний тэвчээр, зоригийг сорьсон ТЭНГ…
2019 оны 08 сарын 21
Якутын эмэгтэйчүүдийн авто аяллын баг МЭХ-нд зочиллоо
2019 оны 08 сарын 27
Гишүүн байгууллагууд
2019 оны 08 сарын 21
Гэрт гадаа хоёр фронтод зогсох эрхгүй хөдөлгүүрүүд шиг зүтгэ…
2019 оны 08 сарын 20
Тэсэж, Тэмцэж, Тэмүүлж бүтээсэн он жилүүдийн сүлжээс
2019 оны 08 сарын 20
Эх орон, тусгаар тогтнол иргэн, гэр бүл дээр оршин тогтнодог
2019 оны 08 сарын 20
МЭХ-НЫ ОРХОН АЙМАГ ДАХЬ САЛБАР ЗӨВЛӨЛ ХУРАЛДЛАА
2019 оны 08 сарын 21

Санал асуулга

Агаарын зам барихыг дэмжиж байна уу?
Агаарын зам барихыг дэмжиж байна уу?

Монгол улсын Аварга малчин Л.Сүрэн: Илгээлтийн ЭЗЭН

Дэлхий дахинаа нүүдэлчдийн соёлын үнэт өвийг тээн хадгалж, уламжилж яваа улс бол Монгол. Тэр дундаа мал аж ахуйгаа эрхлэн, эргэх дөрвөн улиралд таван хошуу малаа адгуулан аж төрж суугаа хөдөөгийн эгэл малчид маань МОНГОЛ БРЭНД-ийг үүсгэгч, соёлын өвийг тээгчид юм. 
Иймд манай сэтгүүл сар бүр малчин түмнийхээ аж байдлыг сурвалжлан “Малчны хотонд” буландаа нийтэлж, өв соёлоо сурталчилдаг уламжлалтай. Энэ сарын дугаартаа Хөвсгөл аймгийн Хатгал тосгоны малчин эмэгтэйг онцолсноо эрхэм уншигч танд хүргэж байна.

 

1691 онд суурь нь тавигдсан Хатгал тосгон Хөвсгөл аймгийн эртний, тэр дундаа томоохон суурин газар бөгөөд 1910 онд Хөвсгөл нуурыг худалдаа тээврийн хямд өртөгтэй зам болгон 40 тоннын даацтай  “Монгол“ хэмээх модон онгоц аялж эхэлснээр усан замын тээврийн эх суурь тавигдсан түүхтэй. 
1922 оноос Монголын харилцан туслалцах төв хоршооны анхны салбар, харилцаа холбооны салбар, Монгол ардын төв коопертивын харъяа “Агентын газар” нэртэй худалдааны дамжлага баазын суурь тавигдаж байсан бол 1930 онд шатахуун түгээх колонк байгуулагдсан нь нефть хангамжийн баазын суурь үндэс болсон төдийгүй 1931 онд Улсын худалдааны бие даасан анхны хоршооны 51 дүгээр ерөнхий хороо, 1933 онд Монгол–Зөвлөлтийн хувь нийлүүлсэн Бөөний худалдааны дамжлага бааз, Ноос угаах фабрик, 1934 онд Улсын худалдааны дамжлага бааз байгуулагдсан түүхт газар юм. 
Харамсалтай нь Сайд нарын Зөвлөлийн 1988 оны 187 дугаар тогтоолоор Хөвсгөл нуурыг хамгаалах асуудалтай холбогдуулан Ноос угаах үйлдвэр, Нефть болон Авто тээврийн 24 дүгээр бааз, Мод боловсруулах цех зэрэг томоохон үйлдвэр, аж ахуйн газруудыг татан буулгаснаар хүн амын шилжилт хөдөлгөөн ихсэж улмаас УИХ-ын 1994 оны З6 дугаар тогтоолоор Хатгал хотыг тосгоны статустай болгож, Алаг-Эрдэнэ суманд харьяалуулсан байна.

 

Энэхүү хүндэтгэлийн самбар Хөвсгөл аймгийн Хатгал тосгоны нутаг Хясаа хэмээх газар Хөвсгөл далайн баруун эрэгт, байгалийн үзэсгэлэн цогцолсон ойн чөлөөнд оршино.     

 

САМБАРЫГ ОНЦЛОХЫН УЧИР

 

Энэ хүндэтгэлийн самбарыг тухайн цаг үед агентын газар болоод нефть хангамжийн баазад ачаа таталтын ажилд он удаан жил хариуцлагатайгаар хүчин зүтгэж “Далайн тээврийн аварга”, хожмоо БНМАУ-ын аварга малчин, хадлангийн аварга хэмээн нэр алдрыг хүртэн, хөдөлмөр зүтгэлээрээ шагшигдаж явсан Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одонт, Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, Алтан гадас одонт Д.Лувсан-Ёндон агсны 100 жилийн ойгоор энэ газарт байрлуулсан байна. Харин бид энэ хүний үр хойчис энэ нутагт хэрхэн аж төрж байгааг сурвалжлахыг зорьсон юм.
Он удаан жил Монгол Улсын худалдаа, аж үйлдвэрийн бүс нутаг болон хөгжиж ирсэн түүхтэй Хатгал тосгонд мал аж ахуйгаас илүү суурин соёлын хэв маяг эртнээс бүрдэж байсан бол өдгөө аялал жуулчлалын салбар­таа улсдаа тэргүүлэх болжээ.

 

 

Бид 2019 оны 2-р сарын 7-нд нар хэлтийхийн үед Хатгал тосгонд ирлээ. Толин цэнхэр нуурын мөснөө өвлийн зогсоолдоо ихэмсгээр орших Сүхбаатар хөлөг онгоц нарны гэрэлд онцгой тодхон.

 

Аль цагт Улаанбаатараас гарахын өмнө нутаг орны байр байдал, хүн зоны аж амьдралын тухай асууж судлахаар цахим шуудангаар холбоо барьсан Хатгал тосгоны төлөөлөл, Алаг-Эрдэнэ сумын Иргэдийн хурлын дарга Ж.Даваадамдингаас багцаа баримжаатай олж авсан би шинэлгээ золгуут хийхээр төв орж ирсэн Хатгал тосгоны өндөр настан Х.Сандагдорж, Л.Сүрэн нартай нар шингэсэн хойно том хүүгийнд нь зочлон ярилцлаа. Хатгал тосгонд, малчны хотонд хоноглож идэр есийн хүйтэнтэй зориг тулах сонирхолтой явсан би “Маргаашдаа заавал танай хотонд очиж зураг хөрөг авна” хэмээн хүслээ уламжлаад, ярилцлагаа эхэлсэн юм.
Социалист нийгмийн үед хийсэн бүтээснээ төрдөө үнэлүүлж, шударга хөдөлмөрөөр олж авсан нэр алдар нь энэ цагт ч үнэ хүндтэй хэвээр, хойч үеийнхэнд дурсагдаж буй Д.Лувсан-Ёндон агсны дунд охин өдгөө 65 насны сүүдэр зэрэгцсэн Л.Сүрэн хэмээх налгар сайхан эмэгтэй залуу халуун насандаа цэргийн байгууллагад он удаан жил хөдөлмөрлөсөн хань Х.Сандагдоржийн хамт таван сайхан хүү төрүүлж өсгөсөн, мал аж ахуй эрхлэх эцгийнхээ арга ухаанаас үр хойчдоо өвлүүлэн Хөвсгөл нуурын баруун эрэг Хясаа хэмээх газарт нутаглаж байна. Х.Сандагдорж гуайн хөвгүүд сайн барилддаг бөхчүүд, “Бөхийн удам эхээ дагадаг юм байна. Манай хадам аав гүжирмэг чийрэг, биерхүү хүн байсан шүү” хэмээн өрхийн тэргүүн тайлбар хийж байв. Тэд 1981 онд айл гэр болсон агаад үр хүүхдүүдийнхээс нь хоёр ч айл өвөө болон ээжийнхээ хөдөлмөр зүтгэлийг үргэлжлүүлэн малчин болжээ.

 

 

Д.Лувсан-Ёндон агсны охин Л.Сүрэн 1954 онд Хөвсгөл далайн эрэг Тойлогт хэмээх газар төрж, хар бага наснаасаа аав ээжийн хамт мал маллан, 1971 онд анхны “Илгээлтийн эзэн” болсон байна. “Бэлтгэлийн 250 бяруу хүлээн авч маллан, онд мэнд оруулж эхэлсэн түүхтэй бөгөөд жил дараалан 250-360 үхэр маллаж байлаа” хэмээн тэрээр хуучилсан юм. Л.Сүрэн гуай 50 жил мал маллахдаа аварга малчин аавынхаа арга барилыг огт гээсэнгүй. Түүний аав социалист нийгмийн хатуу чанд дэглэм, өөрийн мал маллах нарийн арга туршлагаар засгийн малыг адгуулан, норм төлөвлөгөөгөө тогтмол давуулан биелүүлсээр нэр алдарт хүрсэн байна.
Газар нутгийн онцлогийн хувьд Хатгал тосгон нэг талаараа сарьдаг өндөр уул тайга, нөгөө талаараа ус далайд хавчигдсан газар орон. 

 

Ийм онцлог нутагт сарлаг голдуу нутаглаж, тэрхүү малыг нам дор хашихаас илүүтэй, уулаар өвөлжүүлдэг тухай ийнхүү ярьсан юм. “Тайгад мал маллана гэдэг асар их тэвчээр шаарддаг. Сарлаг мал голцуу хахир хүйтэн, цастайд тайгадаа байж л онд ордог. Их цастайд нам дор газар байлгах зохимжгүй. Манайх Хөндлөн, Хясаа, Цүчээ, Онголог зэрэг газар ууланд малаа гаргаж, отроор Тойлогт, Хирвэст, Бунхант, Бургааст, Ардаг, Жанхай, Бүрэн гэх зэрэг нутгаар нүүдэллэдэг байсан. Өвлийн цагт ихэвчлэн Хясаа, Онгологт малаа онд оруулна. Би хар багын л “Малчин эмэгтэй хүн эрчүүдээс ч дутахгүй тэвчээртэй, зоригтой байх ёстой. Тэр тэвчээр зоригоор цас зуд, байгалийн элдэв бэрхшээлийг даван туулж малаа маллана” гэдгийг ойлгосон байсан. Тиймдээ ч залуу насандаа эцэх цуцах, ядрах гэдгийг мэддэггүй байлаа. Заавал санасандаа хүрнэ гэсэн мөрөөдөл зорилго надад байсан” хэмээн Л.Сүрэн гуай хэлсэн юм. Харин тэрхүү мөрөөдөл зорилго нь юу байсныг ауухад “Яахав ээ, аав ээжийн минь буян, өөрийн зориг хатуужил, Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл гэж байгууллага намайг ажил хөдөлмөрийн амтанд оруулж, залуу хүнийг урамшуулж зоригжуулж байж. Одоогийн хүмүүс уншаад зарим нь ч гайхах л байх. Эвлэлийн төв хороо гэж байлаа. Хүнийхээ хөдөлмөрийг үнэлдэг байсан. Би ид залуудаа мал маллаж,  сайн ажилласны хүчинд Эвлэлийн төв хорооны алтан медаль, аймгийн аварга, сайшаал урамшууллаар олон ч шагнагдаж байв. Анхны илгээлтийн эзэн гэдгээрээ ч бас онцлог байсан болов уу даа. Залуу явахад хүн тамиртай, аливаа ачааллыг үүрдэг л юм билээ. Би нэгдэл нийгмийн зохион байгуулалттай байх үед сүүлд 360 толгой үхэр маллаж байгаад улсдаа хүлээлгэж өгсөн. Аав минь мундаг зоригтой, зүтгэлтэй, асар хөдөлмөрч хүн байсны ачаар бид бас үлгэрлэсэн байх аа. 1973-1976 онд аав маань хэвтэрт орж тэр гурван жил хатуу хөтүүг ёстой туулсан даа. Амрах гэдгийг мэддэггүй өдөржин малаа дагана, засгийн малыг тайгад хаячихаад гэртээ суугаад байж болохгүй. Нэг мал үхүүлэхгүйн төлөө л зүтгэнэ. Өдөржин малдаа явж ирээд, шөнө нь ээжийгээ унтуулж, аавыгаа асран нойргүй хононо. Миний аав “Мал үхүүлдэггүй аварга” нэртэй хүн байлаа шүү” дээ хэмээн ярихдаа Л.Сүрэн гуайн нүднээс нулимс цийлэлзэж байв.
Ийнхүү залуу нас, аав ээжтэйгээ өнгөрүүлсэн цаг хугацааны тойрогт эргэн очсон түүний сэтгэлийн аяыг даган аавынх нь мал маллах арга ухаан хичээл зүтгэлийн тухай тодруулсан юм. 

 

 

Тэрээр: “Аав минь 1975 онд Монгол Улсын “Аварга малчин” цол авсан. Түүнээс өмнө далайн тээвэрчин явлаа, энэ нутагт. Далайн тээврийн зургаан удаагийн, дархан аварга хүн. “Хадлан тэжээл бэлтгэлийн аймгийн зургаан удаа­­гийн аварга. Түүхэнд ховор, хөдөлмөрч, эрэлхэг зоригтой хүн байсан. Тэр зан чанар нь үр хүүхдүүд бидэнд нь бага ч гэсэн өвлөгддөг юм байна. Өдгөө Хөвсгөл далай ээж, Бүрэн хан уулынхаа өвөрт түүхэнд дурсагдах МОНГОЛ УЛСЫН АВАРГА гэдэг энэ хүндтэй нэрийг мөнхөлж, аав ээжийнхээ ажиллаж байсан газар нутагт, анхны илгээлт авч малчин болсон хувь заяандаа талархан, амьдран сууж байна” хэмээн хэлсэн юм.
“Нутаг орны газар зүйн байдал, тээвэр, худалдаа, үйлдвэрийн бүс нутаг байсны хувьд энэ нутагт манайхаас өөр малчин тэр бүр дуулдаж байсангүй ээ. Аварга малчин төрөх талаар ард олон ч төсөөлж байгаагүй байх. Харин хичээж, зүтгэж, хөдөлмөрлөж чадвал аварга алдрыг хүртэх өдөр ирдэг л юм билээ. Аав минь, дагаад би ч бас энэ сайхан алдрыг хүртэж, 2017 онд Алтан гадас одон ч энгэртээ зүүсэн” хэмээн тэрээр намуухан хүүрнэнэ.

 

Энэ газар орны онцлог нь бог мал гэхээсээ илүү адуу, үхэрт зохимжтой. Том хөлийн мал туулж хүрч өвс хоолоо олж идэх газар ажээ. “Арын сарьдаг уул руу морь унаж яваад зургаа авч чадна уу?” хэмээн гэрийн эзэн асуусан. 10 гаруй жил морины нуруун дээр гараагүй төсөөрсөн надад төсөөлөхөд бэрх байсан тул ойрхондоо хэдэн малтай өвөлжиж байгааг нь лавлан хашаа хороог нь сонирхохоор гадаалсан юм.

 

 

“Хярсайн эхэнд тайгад мал маань оторлож яваа. Өдөр бүр хүүхдүүд очиж эргэнэ л дээ, хойд Цүчээ, урд Хясааны хоёр голд мал сүрэг маань онд ордог. Манай аав асар их хадлан бэлтгэдэг хүн байсан. Харин сүүлийн үед манай нутгаар аялал жуулчлал ихдээд малын бэлчээр, хадлангийн талбай хомсдож байна. Гэхдээ ургасных нь хэрээр, өөрсдийнхөө хэмжээнд хадлангаа авна аа. Амралт, жуулчны баазууд малчдын газар нутаг, малын бэлчээрийг их шахаж байгаа. Тиймээс манайхны мал зундаа ч модон дотор л явж байна. Одоо хаяандаа 28 тугал, хэдэн саалийн үхэртэй, 5 адуу тэжээж байна. Бусад нь тайгадаа л явж байна даа” хэмээн хэлээд гэрийн эзэн адуу үхрийн бэлчээр сарьдаг уулсын оройг саравчлан, наран сөрөг зүгт гар сунган заав..

 

 

Настнууд хаяандаа байгаа тугалаа далайгаас усалдаг. Тайгад яваа мал нь уулын харз ууна. Малаа тайгад гаргана гэдэг нь “залчихна” гэсэн үг биш ажээ. “Хүүдүүд малаа байнга эргэж тойрно, хааяа намдаа буулгаж ирнэ. Гэхдээ намд цас ихтэй үед ойр ойрхон оруулж ирээд байвал мал тураад хэцүүднэ. Би залуудаа явганаар л хоёр гол дамжиж малаа малладаг байсан. Одооны залуучууд бараг явган явахгүй юм аа” хэмээн хуучлах Л.Сүрэн гуай “Хайрлахгүй байхын аргагүй нутаг, хатан далай ээж, өндөр Бүрэнхан уул минь” хэмээн сүслэн залбирч сүү цайныхаа дээжийг өргөдөг ажээ.

 

Бага залуу насандаа аавынхаа зааж сургаснаар ангийн том бярдаанк буу үүрэн малаа дагаж өнждөг, өвлийн шөнө өлөнх болсон мал нь бэлчээд явахад цор ганцаараа араас нь гүйцэж, түүдгийн гэрэлд бөртийж суухдаа хөлөө хөлдсөнийг ч анзаарах сөхөөгүй явсан тэр охин өдгөө өөрийн таван хөвгүүдээ зөв чигтэй хүмүүжүүлэн, “Ээж ер нь буу шагайж үзсэн болов уу гэх” хүүгийнхээ сониуч ярианы ард чимээгүйхэн жуумалзаж суугаа эгэл даруухан хөдөлмөрч ээжийн үрсээ сургасан арга барилаас сонирхвол: 

 

 

“Эрэгтэй хүүхдүүдийн аргыг олж аяар нь чиглүүлэхэд болдог юм билээ. Жишээлбэл, морь мал дагахыг нь моринд нь чиглүүлээд, бөх барилддагийг нь тэр тал руу нь чиглүүлээд, урамшуулаад байвал сайн хүн болно оо. Загнаад хориод байвал шийр заагаад эрэгтэй хүүхэд хүн биш болно шүү. Урмыг нь дагуулаад байвал зүгээр. Манай том хүү Сумын заан, наадамдаа дөрвөн удаа түрүүлсэн. Бөхийн спортоороо 70 гаруй медальтай. Дундах хүү Сумын начин, дөрөвдөх хүү маань Сумын харцага” хэмээн үрсээрээ бахархан хуучилсан юм.

 

Л.Сүрэн гуайн аав АВАРГА Д.Лувсан-Ёндон гуай тэнгэрт халихын өмнө үр хүүхдүүдээсээ “Намайг далайн захад аваач” хэмээн гуйсны дагуу өвөлжөөнөөсөө морин чаргаар зөөж нуурын эрэгт ирэхэд далай ээжээсээ адис авч магнайдаа хүргэчихээд “буцья” гэжээ. Харьж ирээд “Майхан гэрийг минь барь” гэж. Аав нь “Миний амьдралын сайхан орон майхан байсан. Отор нүүдэл, өвс хадлан, ачаа тээвэр аль бүхэндээ аав нь майханд л хоноглож байлаа шүү дээ” хэмээн онцгойлон хэлсэн гэдэг. Ийнхүү Хөвсгөл нуурынхаа гүн цэнхэр толионоос адис авч, буцах замдаа тааваараа идээшлэх мал сүрэг рүүгээ хараа сунган харчихаад, майхныхаа үүдийг сөхүүлж орсон тэр аав маргааш нь бурханын оронд одсон ажээ. Энэ тухай бидэнд хуучилсэн Л.Сүрэн гуай хайрт аавынхаа хөдөлмөр зүтгэлийн дурсгалд, өвөлжөөнийхөө дэргэд хүндэтгэн босгосон өнөөх самбарын учрыг тайлбарлаад амарч суух сандалтай, аятай үзэсгэлэнтэй байгалийн сайхан, газар орныхоо байр байдлын талаар намуухан хүүрнэсээр гэр рүүгээ буцаж алхлаа.

 

 

Хагас зуун жил малынхаа буянаар амьдарсан удам дагасан сайн малчин Л.Сүрэн гуай газар холын эрхээр аян замдаа гарах бидэнд “Тэнгэр хангайдаа залбирч, уул усандаа сүжигтэй яв,  баян хангайгаа түшнэ” хэмээн захиад “Би чинь Бүрэнхан уул, хатан далай ээж Онголог Хясааны минь ээл ивээл эцэг эхийн минь буян намайг өдий зэрэгтэй явахад түшсэн гэж боддог. Хайрлахгүй байхын аргагүй, салахын аргагүй сайхан нутагтаа ингээд аж төрж суудаг юм даа” гэсээр есөн нүдтэй цацлын халбагандаа цагаан сүү дээжлэн өргөөд үдэж мордуулсан юм.

 

 

Жаргах нарны зүг Жанхай зүг рүү аялсан аян замын тэмдэглэлээ энэ хүрээд өндөрлөе.                                                                     

 

Сэтгүүлч редактор Ю.Шүрэнцэцэцэг. 


 



Энэ МЭДЭЭ танд таалагдаж байвал Like хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Манай САЙТ танд таалагдаж байвал Like хийгээрэй. Танд баярлалаа.

Copyright @ 2019 womenofmongolia.mn All rights reserved.